logo
 
zoek
    print
 
 
NL  »  Landen  »  Overzicht Nederlands-IndiĆ«  »  Piano-vioolduo Lili Kraus en Szymon Goldberg  »  Einde oorlog en vervolg
 

Einde oorlog en vervolg

Verpaupering en ontbering sloegen meer en meer toe. Rantsoenen bleven verslechteren en tropische ziekten en uitputting maakten dat nauwelijks nog energie restte. Het ging van ondervoeding naar uithongering, voor velen betekende het een afglijden in ziekte en dood. Apathie nam de plaats in van het emotionele leven. Zelfs Lili Kraus verloor de ‘spirit’ en liet de moed zakken. Muziek en andere opbeurende zaken waren er niet meer bij. Gevangenen teerden uitsluitend op hoopgevende geruchten en berichten.

De voortdurende achteruitgang van het bestaan in en buiten de kampen in Indië ontstond door de represaillemaatregelen van de Japanse bezetter. Deze werden vooral genomen door het slechte verloop van de strijd tegen de geallieerden voor Japan in het Verre Oosten. Eind 1944 waren de krijgskansen voor Japan zodanig verslechterd en was hun verlies zo onafwendbaar, dat op alle fronten de terugtocht begon. Niettemin was nog een zwaar slotoffensief nodig. Vanaf maart 1945 betekende dat nog tientallen bombardementen op Japan. Hoewel de Japanse kampen officieel geen vernietigingskampen maar interneringskampen waren, verspreidde zich het gerucht over het zogeheten 'Borneo-plan', algehele liquidatie van de nog overlevenden, als een lopend vuurtje door de kampen. De gevangenen zouden gebruikt worden als levend schild bij een eventuele landing van de geallieerden vanuit zee. De twee kernbommen zouden het Borneo-plan hebben voorkomen.

Echter, pas in deze tijd is ontdekt dat alle kampbewoners massaal (bron: Telegraaf, 25 januari 1947)geëxecuteerd zouden worden, op 26 augustus. Dit was destijds topgeheim om, wegens zijn betrokkenheid, keizer Hirohito buiten het Tokio-proces te houden. Hoe het ook zij, op 5 augustus viel de eerste atoombom op Hiroshima. Na de tweede aanval, drie dagen later op Nagasaki, ging Japan door de knieën. Na drieënhalf jaar bezetting van Nederlands-Indië boog Dai Nippon op 15 augustus 1945. Jaren later vertolkte de dochter van Lili Kraus, Ruth Pope-Mandl, een algemeen gevoelen: "Had the war gone on another six months probably none of my family would have survived." En het hoofd van de radio-omroep, Seiji Shimaura, vertelt in een interview: "Op 17 of 18 augustus 1945 verscheen Lili Kraus bij het NIROM-gebouw in Batavia en vroeg of ze op de vleugel mocht spelen. Ze rende ernaar toe en schoot haar vuile sandalen uit. Liefderijk streelde ze de toetsen en begon plotseling als een gek met haar hele lichaam te spelen. Tranen liepen haar over haar wangen en zweet stond op haar schouders."

Beethoven in Kamp Tjimahi
In die bevrijdingsdagen gaf Szymon in Tjimahi nog afscheidsconcerten. Op 11 september tekende prof. Brugmans in zijn kampdagboek op:
"’s Avonds concert Goldberg in barak 3, Meldelssohn en Beethoven, prachtig. In het orkest ontdekte ik John van Hasselt". Teruggekomen in Batavia speelde Szymon nog eens samen met Lili. Dit zou tevens de laatste keer als duo zijn.


Vioolconcert (Beethoven); Szymon Goldberg (viool); New York Philharmonic Orchestra o.l.v. Dmitri Metropoulos, 1950

Anekdotes Goldberg na de oorlog
Hoe hebben de artiesten en hun publiek verder de muziek in gevangenschap ervaren? Welke sporen hebben de gebeurtenissen nagelaten? Van Szymon Goldberg, gesloten en zwijgzaam als hij was, is niet veel bekend. Daarbij komt dat er geen kinderen zijn die het kunnen navertellen.

Goldberg: "Eigenlijk praat ik niet over die tijd. Wel wil ik twee anekdotes kwijt. Een ervan is even navrant als absurd. Een Japanse autoriteit bleek mijn grammofoonplaten van een van de twee duo’s voor viool en altviool (in Bes KV424) van Mozart te kennen. Ik had het gespeeld met Paul Hindemith die naast componist ook altviolist was. De Japanner wilde het stuk ‘live’ horen, maar ik zei dat dat niet mogelijk was omdat Hindemith in New York zat. Dat geeft niet, zei de man, die nemen we wel gevangen zodra we Amerika bezet hebben.
Deze zelfde opname, uit 1934 en in Londen gemaakt, had al eerder een rel veroorzaakt. In Berlijn had Hindemith moeilijkheden met de Nazi’s gekregen omdat hij ‘met die Jood’ had samengespeeld. Dirigent Furtwängler schijnt nog bemiddeld te hebben."



Duo in Bes (Mozart); Szymon Goldberg (viool), Paul Hindemith (altviool); Colombia Records LX291/292, 1934
Duo in Bes (Mozart); Szymon Goldberg (viool), Paul Hindemith (altviool); Colombia Records LX291/292, 1934
"De tweede anekdote. Op een dag in het kamp moest ik voor een Japanner alle violistische technieken zoals speelhoudingen, posities, streken en oefeningen op mijn viool demonstreren. En hij maar foto’s maken, de een na de ander. De man was erg vriendelijk en ik kreeg een heerlijke maaltijd. Ik begreep er allemaal niets van. Tot jaren na de oorlog in Amerika een jonge Japanner mij komt vertellen dat hij les van mij had gehad. Ik wist van niets. Die fotograaf was zijn vader geweest, een officier op Java. Hij was muziek- en vioolmelomaan. De opnamen waren bedoeld als instructiemateriaal voor zijn twee zoontjes in Japan. Die hadden vioolles en ze zijn nog notabele violisten geworden ook."

Lang na de oorlog trof in een Amsterdamse muziekhandel een ex-kampjongen, musicus geworden [auteur Frans Schreuder], Szymon Goldberg en bedankte hem voor zijn concerten van toen. Als aan de grond genageld stamelde Goldberg: "Mein Gott, waren Sie da auch?" Lili Kraus raakte met hem [Schreuder] bevriend en schreef hem: "Of course, you believe, I do – that there are no coincidents: it is not by any means the fact only that you heard me at the camp but rather the quality of your listening that created our relationship. As is the quality of your being that made me respond to you the way I did - & will continue doing forever."

Lili Kraus over muziek in de oorlogsjaren
"What sustained me most in those years were my faith, my love and my identification with music. And during this period, the conviction grew in me that, unless man totally disappears from the face of the earth, whether by atomic bombs or abuse of nature, his final evolution will be the replacement of words by music. Nobody will talk, nobody will sing. Music may well become the communication between man because it will be so alive in everybody that it will not need anymore material manifestation. When you look at a person, you will know what kind of music is going on in him: ‘song without words’, ultimately, in the final destination, ‘song without sound’. So this experience deepened my music to no end because it all had to take place in the region that matters, namely the spirit, the emotion and the intellect, and that was fully at work [...] In a few words one can say that I was priviliged to know the heights of paradise and the fire of hell."

Kostbare herinneringen aan muziek
Ook bij andere ex-gevangenen staan beelden en emoties in hun herinnering gegrift. Hoe kostbaar die enkele momenten van muziek waren, benadrukte C.Th. van Erp: "Ook vanuit de Japanse wacht klonk nooit radiomuziek door. Het enige muzikale leven in het Bandoengse Palace Hotel kamp dat uit de buitenwereld tot ons doordrong was de eentonige saaie pianobegeleiding bij de verplichte gymnastiekkwartiertjes, die volgens Japanse discipline een paar keer per dag gehouden werden. [...] Lili Kraus, de beeldschone, slanke verschijning, met haar expressieve gezicht en sterke uitstraling, trad nog in de begintijd van de beschermde wijken op, nog geheel in stijl in een prachtige witte avondjapon. In die kale gymnastiekzaal in Tjideng viel ook het on-Hollandse, theatrale gedrag op: met een sierlijk gebaar legde zij eerst haar ringen op de vleugel. Bij de kinderen wekte dit de lachlust op, bij sommige vrouwen irritatie en jaloezie. Een keer tijdens het spel van Goldberg in dezelfde Tjidengwijk lieten plotseling alle haren van zijn strijkstok los. Dat waren sensaties! Vioollijm was niet altijd bestand tegen het tropische klimaat. Vreemd was het beeld van de violist Setét, lopend door het Tjimahikamp, voortdurend  friemelend met zijn zweepje om de vingers soepel te houden. Daar liep hij, geconcentreerd en onbenaderbaar, als van de werkelijke wereld afgesloten. Dat was zijn manier van overleven."

Duo actief tot op hoge leeftijd
Lili Kraus en Szymon Goldberg bleven beide tot op hoge leeftijd actief en gingen regelmatig naar Japan. Lili bereisde de wereld vanuit Amerika, waar zij in 1986, 83 jaar oud, overleed. Szymon Goldberg overleed zeven jaar later op 84-jarige leeftijd in Japan, waar hij de laatste fase van zijn leven woonde. Zijn Maria was in 1985 overleden en drie jaar daarna hertrouwde hij met een jongere Japanse pianiste. Laconiek kon hij zeggen: "twee keer ben ik door de Japanners gevangen genomen, de eerste keer door het leger en de tweede keer door mijn vrouw".

Slechts een enkele maal stonden Kraus en Goldberg in Nederland nog samen op het podium, zij het niet meer als duo. Zij trad bij die gelegenheden op als soliste bij en hij als dirigent van het Nederlands Kamer Orkest.

Beiden overleefden met hun gezinsleden de Tweede Wereldoorlog. Goldberg kreeg zelfs zijn Stradivarius ongeschonden terug. Zijn persoonlijke drama begon pas echt bij het bericht dat zijn moeder en zijn twee broers slachtoffer waren geworden van de Holocaust. Harde realiteit is dat beide families hetzelfde lot beschoren was geweest als ze niet in 1940 op de valreep uit Europa waren vertrokken. Het Indisch-Japanse avontuur heeft hen hiervoor behoed.

Lili Kraus en auteur Frans Schreuder, Oostduinpark, Den Haag, 1975
Lili Kraus en auteur Frans Schreuder, Oostduinpark, Den Haag, 1975

Tekst, illustratie, historische muziekopnamen: Frans Schreuder